Rabobank en open standaarden vanuit klantperspectief La cocina de la información
Constantijn Huygensstraat 1 5344 VM Oss Nederland +31 (412) 473619
Ronald van Engelen ronalde@lacocina.nl Toestemming wordt verleend tot het kopiëren, verspreiden en/of wijzigen van dit document onder de bepalingen van de GNU Vrije Documentatie Licentie, versie 1.2 of iedere latere versie uitgegeven door de Free Software Foundation; zonder Invariante Secties, zonder Omslagteksten voor de Voorkant en zonder Omslagteksten voor de Achterkant. Een kopie van de licentie is opgenomen in de bijlage getiteld "GNU Vrije Documentatie Licentie". 2003 Ronald van Engelen Revision: 1.7 Date: 2003/05/16 17:27:06 $Revision: 166 $ (vorige versie was 1.7) $Date: 2005-01-13 17:45:19 +0100 (do, 13 jan 2005) $ Links naar oude locatie http://www.lacocina.nl/rabo/ veranderd naar nieuwe locatie Link naar verwijderde ETSI-presentatie verwijderd Nieuwe XHTML rendering met xhtml/docbook.xsl en xhtml/chunk.xsl Aangepaste CSS op basis van standaard opmaak Inleiding In dit document wil ik de Rabobank aanzetten om zich te committeren aan open standaarden wat betreft de elektronische communicatie met haar klanten. Ik doe dit vanuit mijn achtergrond als klant van de Rabobank en als leverancier van IT-oplossingen voor mijn klanten. Het is me gebleken dat de Rabobank met betrekking tot elektronische communicatie zich tot nu toe heeft toegelegd op één platform (Windows) van één leverancier (Microsoft). Enerzijds beperkt dit mijn mogelijkheden als klant om met mijn bank te communiceren. Anderzijds beperkt me dit als ondernemer om leverancier- en platform-onafhankelijk IT-oplossingen te kunnen aanbieden. De rest van dit document bestaat uit vier concrete verzoeken , gericht aan de Rabobank. Ronald van Engelen, Mei 2003 Verzoek tot aanpassing van website Inleiding Eén van de bekendste open standaarden is u wellicht bekend: de Hypertext Markup Language (HTML). HTML is de taal die gebruikt wordt om webpagina's te maken. De taal wordt beheerd en onderhouden door het World Wide Web Consortium (W3C), een groep die bestaat uit vertegenwoordigers van de industrie, de wetenschap en overheden. De specificatie van de HTML-taal is publiek toegankelijk en kan door iedereen vrij ingezien en toegepast worden. Het consortium zorgt ervoor dat dit zo blijft en dat de taal op een beheerste en gestructureerde wijze aangepast wordt aan de wensen van haar leden, de gebruikers van de taal en de voortschrijdende technologie. De positieve gevolgen van deze aanpak zijn dagelijks merkbaar; niet alleen in wetenschappelijk en technisch opzicht, maar juist economisch en maatschappelijk heeft deze taal (tezamen met andere technologieën) voor grote veranderingen gezorgd. Een alarmerende melding op de Rabobank website In het jaarverslag van 2001 schrijft de Rabobank:
Bron: Rabobank jaarverslag 2001, pagina 19 De Rabobank was in december 1994 als eerste financiële instelling actief op internet. De voorsprong die zij daarmee opbouwde, heeft ze tot de dag van vandaag weten vast te houden.
Ook in het jaarverslag van 2002 staat dat de website de eerste, de best bezochte en de hoogst gewaardeerde Er staat in het jaarverslag niet te lezen op welke manier de waardering is gemeten. Om de kwaliteit van een produkt te meten volstaan steekproeven niet, omdat zij vooral kwantitatieve conclusies opleveren. Ik daag de Rabobank daarom uit om zich werkelijk uitnodigend open te stellen voor kritiek, zoals beschreven in de laatste sectie van dit document. is. Daarom is het vreemd dat wanneer ik de website nu (in Mei 2003) open in mijn browser de volgende alarmerende tekst verschijnt:
Bron: http://www.rabobank.nl/ Sorry, het is mogelijk dat uw browser de Rabobank site niet correct weergeeft U gebruikt momenteel: Mozilla 1.3 (Linux UNIX). De Rabobank site kan het best bekeken worden op een PC met Internet Explorer 5.0 of nieuwere versies van deze browser. Ga door naar de Rabobank site >> Meer over browsers >>
Als ik vervolgens klik op de koppeling Ga door naar de Rabobank site >> zie ik de website en kan hem probleemloos gebruiken. De melding doet vermoeden dat mijn browser-software (Mozilla 1.3) niet correct is. Nader onderzoek leert echter dat de HTML-code waaruit de pagina bestaat niet correct is. Dat is onnodig; op http://www.lacocina.nl/artikelen/rabobank/homepage/index.html heb ik een in 15 minuten Het aanpassen van de HTML- en CSS-code van de Rabobank homepage heb ik uitgevoerd met enkele sed commando's. Het gaat hier om het aanpassen van gegenereerde pagina's. Waarschijnlijk kost het aanpassen van de sjablonen waaruit de HTML-pagina's gegenereerd worden minder tijd. gecorrigeerde versie van de Rabobank homepage gezet, die volledig HTML-conform De HTML-code van de aangepaste pagina is conform de W3C XHTML 1.0 Transitional specificatie. Klik voor de validatie van deze pagina. De Javascript-code waarnaar deze pagina verwijst heb ik niet gecontroleerd, maar wel bekeken. Het grootste gedeelte van deze code zou vervangen kunnen worden door CSS-code. is en op elke HTML-conforme browser software foutloos weergegeven wordt. De <acronym>HTML</acronym>-standaard
Bron: Tim Berners-Lee in Technology Review, July 1996 Iedereen die een internet-pagina voorziet van een 'deze pagina is geschikt voor browser X' label, lijkt terug te verlangen naar die slechte, oude tijd, waarin de kans zeer klein was, dat je een document kon lezen, dat was geschreven op een andere computer, met een andere tekstverwerker of in een ander netwerk.
Bovenstaand (vertaald) citaat is afkomstig van Tim Berners-Lee, de uitvinder van het World Wide Web en vooraanstaand lid van het W3C. De reden om de HTML-taal en onderliggende technologie te ontwikkelen was juist het platform- en produkt-onafhankelijk kunnen werken met informatie. Door zich niet te conformeren aan de HTML-standaard eist de Rabobank van haar klanten om met een bepaald produkt van een bepaalde leverancier te werken en beperkt zo de toegang en mogelijkheden van de website. De gebruikers die met deze keuze uitgesloten worden, zijn onder andere: Blinde en anderszins gehandicapte gebruikers; Gebruikers die text-georiënteerde software gebruiken Gebruikers die zich het (dure) Microsoft Windows platform niet kunnen veroorloven; Gebruikers die zich niet aan (het zich monopolistisch gedragende) Microsoft willen binden. Gebruikers die vrije software prefereren boven gesloten In dit document gebruik ik de term gesloten software om te verwijzen naar alle software die geen vrije software is, zoals uitgelegd in http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.nl.html. Gesloten software wordt vaak uitgedrukt als closed source en proprietary . software. Deze groepen gebruikers kenmerken zich doordat ze niet met Microsoft Internet Explorer willen en/of kunnen werken. Allen hebben echter de benodigde software om HTML-pagina's te bekijken en te gebruiken. De Rabobank website kan met enkele eenvoudige aanpassingen HTML-conform gemaakt worden, zodat niemand uitgesloten wordt van het gebruik ervan. Concreet: Verzoek tot aanpassing van website Ik verzoek de Rabobank om haar website op www.rabobank.nl/ zodanig aan te passen dat de code zich conformeert aan de HTML-standaard en zodoende bruikbaar is voor iedereen met HTML-conforme software. Verzoek tot aanpassing van thuisbankieren-website Inleiding Uit gesprekken met medewerkers van Rabobank is me gebleken dat klanten die niet over de zakelijke software Rabobank Telebankieren Extra beschikken, aangewezen zijn op het gebruik van de thuisbankieren-website. Ook ik ben voor mijn thuisbankier-behoeften op deze website aangewezen en heb daar een aantal problemen mee. Opmerkingen bij de thuisbankieren-website De Rabobank raadt haar klanten aan Feitelijk worden gebruikers verplicht gesteld om Microsoft Internet Explorer te gebruiken, omdat alleen die software ondersteund wordt door de telebankieren-helpdesk. om Microsoft Internet Explorer te gebruiken op Microsoft Windows besturingssytemen. Daarmee sluit de Rabobank een gedeelte van haar klanten uit van het gebruik ervan. Zie ook: . De mogelijkheid gegevens naar een tekstbestand op de eigen PC te exporteren ontbreekt volledig, maar zie ik als basis-functionaliteit voor de de-facto enige thuisbankier-toepassing. Mocht de Rabobank dit willen realiseren dan zou ik willen benadrukken dat het belangrijk is de oplossing niet te beperken tot één applicatie en/of platform Zoals de volgende formaten, die op alle platformen en door de meeste rekenblad-, financiële- en database-programma's gehanteerd kunnen worden.: Comma Seperated Value (CSV) eXtended Markup Language (XML) Data Interface Format (DIF) . De opbouw van de HTML-tabellen in de website voorkomt dat de gegevens met kopiëren en plakken uit de website gehaald kunnen worden. De omschrijvingsvelden worden in een samengevoegde rij onder de rij met de andere velden geplaatst. Door elke regel in de overzichten in één tabel-rij te plaatsen, kan dit probleem eenvoudig opgelost worden. Concreet: Verzoek tot aanpassing van thuisbankieren-website Ik verzoek de Rabobank om de thuisbankieren-website aan te passen aan bovengenoemde punten, te weten aanpassing aan HTML-conformiteit, toevoeging van exporteer-mogelijkheden en een aanpassing van overzichten zodat gegevens eenvoudiger gekopieerd kunnen worden. Verzoek tot committering aan open standaarden Inleiding Het is me niet duidelijk of er plannen zijn bij de Rabobank voor een nieuwe stand-alone applicatie voor thuisbankieren. Mochten die plannen er zijn, dan verzoek ik de Rabobank zich niet tot één platform (Windows) van één leverancier (Microsoft) te beperken, zoals bij Rabo Telebankieren versie 5 en klanten vrij laat om alternatieve platformen te gebruiken. Voorbeelden hiervan zijn Apple (Classic en MacOS X) en de vrije software platformen GNU/Linux en FreeBSD. In dit kader attendeer ik u op de Homebanking Computer Interface (HBCI) (zie http://www.hbci-kernel.de), een open standaard voor thuisbankieren. Deze standaard die ontwikkeld is door het Duitse Centrale Bank Comittee / Zentraler Kredit-Ausschuss (ZKA) wordt momenteel door een groot deel van de Duitse banken toegepast. Het is een publiek toegankelijke specificatie van communicatie tussen toepassingen voor thuisbankieren en (servers van) kredietinstellingen. Een succesverhaal: HBCI en GnuCash Het succes van de HBCI standaard wordt nog duidelijker als we kijken naar de GNU vrije software GnuCash (zie http://www.gnucash.org/). Deze financiële software en de broncode ervan is vrij verkrijgbaar. Dit heeft de Duitse gebruikers en ontwikkelaars van GnuCash in staat gesteld het pakket geschikt te maken voor de HBCI standaard. Hierdoor kunnen zij vanuit hun standaard financiële pakket hun bankzaken regelen. De software is geschikt voor zowel particulieren als bedrijven en is in functionaliteit vergelijkbaar met commerciële financiële pakketten, zoals Quicken, Microsoft Money en diverse boekhoud-pakketten. Dit succes zou in Nederland geëvenaard kunnen worden wanneer de Rabobank zich als grootste bank zou committeren aan een dergelijke standaard en aan vrije software en/of open broncode ontwikkeling. De open broncode aanpak zorgt ervoor dat niet alleen de ontwikkelaars van de Rabobank zich toe kunnen leggen op de ontwikkeling van de software en het controleren van de veiligheid ervan, maar iedereen die zich daarmee bezig wil en kan houden. Uit het verhaal van de integratie van HBCI in GnuCash mag blijken dat een dergelijke aanpak voor zowel gebruikers als voor de bank grote voordelen op kan leveren. Rabobank pleit zelf voor open standaarden De eerder genoemde HBCI standaard is onderdeel van de SWIFT standaard, die door o.a. de European Committee for Banking Standards (ECBS - zie http://www.ecbs.org/) gedragen wordt. Ben Christiaanse van Rabobank Nederland zit in in het bestuur van deze organisatie. Ook wil ik u wijzen op de initiatieven van de Rabobank in het kader van mobiele oplossingen (WAP, i-Mode, Vodafone Live, SMS en andere). Op pagina 9 en 34 van zijn presentatieHelaas is de presentatie is verwijderd van de oorspronkelijke locatie: http://www.noblestar.com/extranet/etsi/presentations_utrot.htm European Telecommunications Standards Institute (ETSI - zie www.etsi.org) legt Willem de Jager van Rabobank Nederland duidelijk de nadruk op: (2) Free licensing of technology; (3) Use standardized, modular open solutions; (4) Participate in public forums to build industry standards. Dit wijst er op dat de Rabobank zich reeds actief inzet voor het gebruik van open standaarden. Ik heb echter de indruk dat dit voornamelijk geldt voor de zgn. backend oplossingen. De Rabobank zou juist ook voor haar klanten moeten streven naar het toepassen, handhaven en ontwikkelen van open standaarden. Concreet: Verzoek tot committering aan open standaarden Ik verzoek de Rabobank zich te committeren aan open standaarden voor software en websites voor klanten, door ze toe te passen, actief te ondersteunen en mee te ontwikkelen. Verzoek tot committering aan open communicatie Inleiding Reeds een aantal keren heb ik aan mijn contactpersonen bij lokale Rabobank-vestigingen en bij diverse afdelingen van Rabobank Nederland gevraagd naar de status van het thuisbankieren. Deze vorm van communicatie werkt om de volgende redenen moeizaam: Het kennisniveau met betrekking tot de hier beschreven onderwerpen van de medewerkers van verschillende Rabobank afdelingen verschilt enorm; Er is geen mogelijkheid om te achterhalen of een ingediend verzoek gehonoreerd of verworpen wordt en om welke reden; Er is geen mogelijkheid om te zien of voorstellen eerder door anderen zijn geopperd, of om te reageren op die voorstellen ; Er is geen mogelijkheid om direct met de software-ontwikkelaars te communiceren, zodat een technisch-inhoudelijke discussie met de (software-ontwikkelaars van de) Rabobank onmogelijk is en (eind-)gebruikers een grotere kans lopen om geconfronteerd te worden met veiligheids- en andere problemen. Een mogelijke oplossing Een effectieve manier om deze problemen op te lossen is het inrichten van een forum voor klanten, leden van de Rabobank en software-gebruikers en -ontwikkelaars. Deze aanpak, aangevuld met het openbaren van de broncode van de software en het toepassen van open standaarden, heeft zich bewezen in de vrije software gemeenschap. De Rabobank kan eventueel redactie voeren op het forum, om het forum actief te houden en de kwaliteit te bewaken. Voor een voorbeeld van het soort communicatie waarop ik doel, verwijs ik naar het GnuCash gebruikers forum van Maart 2003. Concreet: Verzoek tot committering aan open communicatie Ik verzoek de Rabobank om een online forum op te zetten voor klanten, leden, gebruikers en ontwikkelaars, aangevuld met het openbaren van de broncode van de software en het toepassen van open standaarden, waar ze met vragen, suggesties en opmerkingen terecht kunnen over bijvoorbeeld de onderwerpen online bankieren, veiligheid, software en standaarden. GNU Vrije Documentatie Licentie Versie 1.2, november 2002
This is an unofficial translation of the GNU Free Documentation License into Dutch. It was not published by the Free Software Foundation, and does not legally state the distribution terms for documentation that uses the GNU FDL -- only the original English text of the GNU FDL does that. However, we hope that this translation will help Dutch speakers understand the GNU FDL better.
Dit is een onofficiële vertaling van de GNU Free Documentation License in het Nederlands. Ze is niet gepubliceerd door de Free Software Foundation en doet geen juridisch bindende uitspraken betreffende de condities voor distributie van documentatie die gebruik maakt van de GNU FDL -- die worden uitsluitend in de originele Engelse versie van de GNU FDL vastgelegd. We hopen echter dat deze vertaling Nederlands sprekende personen helpt de GNU FDL beter te begrijpen.
INTRODUCTIE De doelstelling van deze Licentie is het "vrijmaken" van een handleiding, leerboek of ander functioneel en nuttig document in de zin van vrijheid: het verzekert iedereen van het recht het onderhavige document te mogen kopiëren en verspreiden, in al dan niet gewijzigde vorm, in commerciële en niet-commerciële hoedanigheid. Daarnaast voorziet deze Licentie in een methode ten behoeve van de auteur en uitgever om verdiensten voor hun werk te krijgen, zonder daarbij verantwoordelijk te worden gesteld voor de wijzigingen die door anderen zijn aangebracht. Deze Licentie is een vorm van "copyleft", waarmee bedoeld wordt dat van het betreffende document afgeleide werken zelf ook in dezelfde betekenis van het woord "vrij" dienen te zijn. Het is een aanvulling op de GNU Algemene Publieke Licentie, hetgeen een "copyleft" licentie voor vrije software is. Deze Licentie is zo opgesteld dat hij gebruikt kan worden voor handleidingen van vrije software, immers vrije software heeft vrije documentatie nodig: een vrij programma behoort voorzien te worden van handleidingen die dezelfde vrijheid bieden als het programma zelf. Deze Licentie is echter niet beperkt tot handleidingen van programmatuur: ze kan worden toegepast op iedere tekst, ongeacht het onderwerp en of het in boekvorm wordt gepubliceerd of niet. Deze Licentie wordt met name aanbevolen voor werken die in instructie voorzien en voor naslagwerken.
TOEPASBAARHEID EN DEFINITIES Deze Licentie is van toepassing op iedere handleiding of ander werk, in welk medium dan ook, die voorzien is van een kennisgeving, daar geplaatst door de houder van de auteursrechten, waarin bepaald wordt dat het verspreid mag worden onder de condities van deze Licentie. Een dergelijke kennisgeving verleent een wereldwijde, honorarium-vrije en in tijdsduur onbeperkte licentie om dat werk te gebruiken onder de condities die hierin vastgelegd zijn. De term "Document", zoals hier verder gebruikt, slaat op een dergelijke handleiding of werk. Ieder lid van het publiek is een licentiehouder en wordt verder aangeduid met u. U accepteert de licentie als u het onderhavige werk kopieert, wijzigt of distribueert op enige wijze die toestemming vereist binnen de auteursrechtelijke wetgeving. Met een "Gewijzigde Versie" van het document wordt bedoeld ieder werk dat het document, of delen ervan, bevat, al dan niet woordelijk gekopieerd of met verandering en/of vertaald in een andere taal. Een "Secundaire Sectie" is een benoemde appendix of een voorwerk sectie van het Document die zich uitsluitend bezighoudt met de relatie tussen de uitgevers of auteurs van het Document en het globale onderwerp van het Document (of met daaraan gerelateerde zaken) en dat niets bevat dat direct binnen dat globale onderwerp zou kunnen vallen. (Dus als het Document gedeeltelijk een wiskunde leerboek is, mag een Secundaire Sectie geen uitleg van wiskunde bevatten.) De relatie kan een historisch verband met het onderwerp of daaraan gerelateerde zaken betreffen of een juridisch, commercieel, filosofisch, ethisch of politiek standpunt daarover. "Invariante Secties" zijn bepaalde Secundaire Secties waarvan de titels zijn aangeduid als zijnde die van Invariante Secties in de kennisgeving waarin wordt aangegeven dat het Document is uitgebracht onder deze Licentie. Valt een sectie niet binnen de hierboven beschreven definitie van Secundaire Sectie, dan mag die niet als Invariant aangeduid worden. Het Document behoeft geen Invariante Secties te bevatten. Worden er in het Document geen Invariante Secties benoemd, dan zijn ze er niet. "Omslagteksten" zijn bepaalde korte passages tekst die, als tekst voor de Voorkant of de Achterkant, worden vermeld in de kennisgeving die aangeeft dat het Document is vrijgegeven onder deze Licentie. Een omslagtekst voor de Voorkant mag ten hoogste uit 5 woorden bestaan, een omslagtekst voor de Achterkant mag ten hoogste 25 woorden bevatten. Met een "Transparante" kopie van het Document wordt bedoeld een voor een machine leesbare kopie, aangeboden in een formaat waarvan de specificatie openlijk beschikbaar is voor het publiek, die geschikt is voor ongecompliceerde herziening van het document met algemene tekstverwerkers of (voor afbeeldingen bestaande uit pixels) schilderprogramma's of (voor tekeningen) een wijdverbreid tekenprogramma en die geschikt is als invoer voor tekstopmakers of voor automatische vertaling naar een keur van formaten geschikt als invoer voor tekstopmakers. Een kopie gemaakt in een op andere wijze transparant bestandsformaat waarvan de opmaak, of afwezigheid van opmaak, is gemanipuleerd om latere wijziging door lezers te ontmoedigen of belemmeren is niet Transparant. Een afbeeldingsformaat is niet Transparant als het gebruikt wordt voor enige substantiële hoeveelheid tekst. Een kopie die niet Transparant is wordt "Opaak" genoemd. Voorbeelden van gepaste formaten voor Transparante kopieën zijn platte ASCII tekst zonder opmaak, Texinfo invoerformaat, LaTeX invoerformaat, SGML of XML die gebruik maakt van een publiek beschikbare DTD en standaard-conforme HTML, PostScript of PDF ontworpen voor manipulatie door personen. Voorbeelden van Tranparante afbeeldingsformaten zijn PNG, XCF en JPG. Opake formaten omvatten eigendomsrechtelijk beschermde formaten die uitsluitend door eigendomsrechtelijk beschermde tekstverwerkers kunnen worden gelezen en gemanipuleerd, SGML of XML waarvan de DTD en/of de verwerkende middelen niet algemeen beschikbaar zijn en door machines geproduceerde HTML, PostScript of PDF geproduceerd door sommige tekstverwerkers voor uitsluitend uitvoerdoeleinden. De "Titelpagina" omvat, voor een gedrukt boek, de titelpagina zelf plus de daaropvolgende pagina's die, leesbaar, het materiaal bevatten waarvan door deze Licentie wordt voorgeschreven dat het in de titelpagina dient te verschijnen. Voor werken in formaten die geen titelpagina kennen duidt Titelpagina op de tekst nabij de meest prominente verschijning van de titel van het werk, voorafgaand aan de eigenlijke tekst. Een sectie "Betiteld als XYZ" duidt op een onderdeel van het Document waarvan de titel ofwel letterlijk XYZ is of waarvan de titel XYZ tussen haakjes bevat volgend op tekst die XYZ vertaalt in een andere taal. (Hier staat XYZ voor een specifieke naam van een sectie die hieronder genoemd wordt, zoals "Dankbetuigingen", "Toewijdingen", "Aanbevelingen" of "Historie".) Het "Behouden van de Titel" van een dergelijke sectie wanneer u het Document wijzigt betekent dat het een sectie "Betiteld als XYZ" blijft volgens deze definitie. Het Document mag Garantiebepalingen bevatten naast de kennisgeving die aangeeft dat deze Licentie van toepassing is op het Document. Deze Garantiebepalingen worden verondersteld per referentie opgenomen te zijn in deze Licentie, maar alleen voor zover het vrijwaringen van garantie betreft: iedere andere implicatie van deze Garantiebepalingen is nietig en heeft geen invloed op de inhoud van deze Licentie.
VERBATIM KOPIËREN U mag het Document kopiëren en verspreiden in elk medium, zowel commercieel als niet-commercieel, onder het voorbehoud dat deze Licentie, de auteursrechtelijke kennisgevingen en de licentiekennisgeving die aangeeft dat deze Licentie van toepassing is op het Document weergegeven worden in alle kopieën, en dat u geen enkele andere conditie toevoegt aan de condities van deze Licentie. U mag geen technische maatregelen nemen die het lezen of verder kopiëren van de exemplaren die u maakt of verspreidt belemmeren of controleren. U mag echter wel compensatie accepteren in ruil voor exemplaren. Indien u een groot genoeg aantal exemplaren verspreidt moet u ook de richtlijnen in sectie 3 volgen. U mag ook exemplaren uitlenen, onder dezelfde condities als hierboven aangegeven, en u mag kopieën in het openbaar vertonen.
KOPIËREN IN GROTE AANTALLEN Indien u gedrukte kopieën (of kopieën in media die gewoonlijk voorzien zijn van gedrukte omslagen) van het Document publiceert, in aantal meer dan 100, en de licentie van het Document vereist omslagteksten, dan moet u de kopieën voorzien van omslagen die duidelijk en leesbaar de volgende omslagteksten dragen: Omslagtekst voor de Voorkant op de voorkant en Omslagtekst voor de Achterkant op de achterkant. Beide Omslagteksten moeten bovendien duidelijk en leesbaar u aanduiden als de uitgever van deze kopieën. De Voorkant moet de volledige titel, met alle woorden van de titel even duidelijk aanwezig en zichtbaar, weergeven. U mag ander materiaal aan de omslag toevoegen. Vermenigvuldigen met wijzigingen die beperkt blijven tot de omslag, indien deze de titel van het Document behouden en voldoen aan deze condities, mag worden gezien als verbatim kopiëren in andere opzichten. Mochten de vereiste teksten voor de omslag te omvangrijk blijken te zijn om er leesbaar op te passen, dan behoort u de eerstgenoemde teksten (zoveel als er redelijkerwijze op passen) op de daadwerkelijke omslag te plaatsen en door te gaan met de rest op de aanliggende pagina's. Publiceert of verspreidt u Opake kopieën van het Document, in aantal meer dan 100, dan moet u iedere Opake kopie ofwel voorzien van een voor een machine leesbare Transparante kopie of moet u in of bij iedere Opake kopie een computernetwerklocatie aangeven alwaar het algemene netwerkgebruikende publiek, middels open-standaard netwerkprotocollen, toegang heeft tot een complete Transparante kopie van het Document, vrij van toegevoegd materiaal. Maakt u gebruik van de laatste mogelijkheid, dan moet u redelijkerwijs afdoende stappen nemen, wanneer u begint met de distributie van aanzienlijke hoeveelheden Opake kopieën, ten einde zeker te stellen dat deze Transparante kopie op die wijze toegankelijk blijft op de aangegeven locatie tot minstens een jaar na de laatste maal dat u een Opake kopie van die editie verspreidt naar het publiek (direct of via een tussenpersoon of wederverkoper). U wordt verzocht, maar u bent het niet verplicht, om contact op te nemen met de auteurs van het Document ruim voordat u een aanzienlijk aantal kopieën redistribueert, zodat zij de kans krijgen u te voorzien van een vernieuwde versie van het Document.
WIJZIGINGEN Het is u toegestaan een Gewijzigde Versie van het Document te vermenigvuldigen en te verspreiden onder de condities beschreven in secties 2 en 3 hierboven, mits u de Gewijzigde Versie onder exact deze Licentie uitbrengt, waarin de Gewijzigde Versie de rol van het Document vervult, en u daarmee dus licentie verleent tot verspreiding en wijziging van de Gewijzigde Versie aan een ieder die er een kopie van in zijn bezit heeft. Bovendien moet u de volgende zaken doen in de Gewijzigde Versie: Gebruik op de Titelpagina (en op de omslag, indien aanwezig) een titel die zich onderscheidt van die van het Document en van die van voorafgaande versies (die, indien bestaand, vermeld behoren te worden in de Historie sectie van het Document). U mag dezelfde titel als een voorgaande versie gebruiken als de oorspronkelijke uitgever van die versie u daartoe permissie heeft verleend. Vermeld op de Titelpagina, als auteurs, één of meerdere personen of entiteiten verantwoordelijk voor het auteurschap van de wijzigingen in de Gewijzigde Versie, vergezeld van ten minste 5 van de oorspronkelijke auteurs van het Document (of alle oorspronkelijke auteurs, in geval dat er minder dan 5 zijn), tenzij zij u van deze verplichting ontslaan. Maak op de Titelpagina de naam van de uitgever van de Gewijzigde Versie kenbaar, als de uitgever. Handhaaf alle auteursrechtelijke kennisgevingen van het Document. Voeg een passende auteursrechtelijke kennisgeving voor uw wijzigingen toe, aansluitend op de overige auteursrechtelijke kennisgevingen. Neem, direct volgend op de auteursrechtelijke kennisgevingen, een licentie kennisgeving op die het publiek toestemming verleent de Gewijzigde Versie te gebruiken onder de condities van deze Licentie, in de vorm zoals beschreven in het addendumhieronder. Sluit een ongewijzigde kopie van deze Licentie in. Handhaaf de sectie Betiteld als "Historie", Behoud haar Titel, en voeg er een onderdeel aan toe waarin ten minste vermeld worden, de titel, het jaartal, de nieuwe auteurs en de uitgever van de Gewijzigde Versie, zoals weergegeven op de Titelpagina. Indien er geen sectie Betiteld als "Historie" in het Document aanwezig is, maak er dan één en vermeld daarin de titel, het jaartal, de auteurs en uitgever van het Document zoals weergegeven op haar Titelpagina en voeg er een onderdeel aan toe waarin de Gewijzigde Versie wordt beschreven zoals aangegeven in de voorgaande zin. Handhaaf de netwerklocatie, mits aanwezig, gegeven in het Document bedoeld voor openbare toegang tot een Transparante kopie van het Document, evenals de netwerklocaties gegeven in het Document voor voorgaande versies waarop het gebaseerd is. Deze mogen geplaatst worden in de Historie sectie. U mag een netwerklocatie weglaten voor een werk dat ten minste 4 jaar voor het Document is gepubliceerd, of als de oorspronkelijke uitgever van de versie waarnaar deze verwijst daartoe permissie verleent. Behoud van iedere sectie Betiteld als "Dankbetuigingen" of "Toewijdingen" de Titel van die sectie en handhaaf in die sectie het wezen en de toon van ieder van de dankbetuigingen aan bijdragenden en/of toewijdingen die daarin gegeven worden. Handhaaf alle Invariante secties van het Document met ongewijzigde tekst en titel. Sectienummers en hun equivalent worden niet beschouwd als onderdeel van de titel van secties. Verwijder iedere sectie Betiteld als Aanbeveling. Een dergelijke sectie mag niet opgenomen worden in de Gewijzigde Versie. Hernoem geen bestaande sectie, zodanig dat deze wordt Betiteld als Aanbeveling of zo dat deze strijdig is met een Invariante Sectie. Handhaaf alle Garantiebepalingen. Als de Gewijzigde Versie nieuwe voorwerk secties of appendices bevat die aan te duiden zijn als Secundaire Secties en die geen materiaal bevatten dat is gekopieerd van het Document, dan staat het u vrij sommige of al deze secties aan te duiden als Invariant. Om dit te doen voegt u hun titels toe aan de lijst van Invariante secties in de licentiekennisgeving van de Gewijzigde Versie. Deze titels moeten zich onderscheiden van alle andere sectietitels. U mag een sectie Betiteld als Aanbevelingen toevoegen, mits deze niets anders bevat dan aanbevelingen van uw Gewijzigde Versie door verschillende partijen - bijvoorbeeld uitspraken gedaan in recensies of opmerkingen dat de tekst door een organisatie is goedgekeurd als de gezaghebbende definitie van een standaard. U mag een passage van maximaal 5 woorden als Omslagtekst voor de Voorkant en een passage van maximaal 25 woorden als Omslagtekst voor de Achterkant toevoegen aan het eind van de lijst van Omslagteksten in de Gewijzigde Versie. Slechts één passage Omslagtekst voor de Voorkant en één passage Omslagtekst voor de Achterkant mag worden toegevoegd door (of middels afspraken gemaakt met) enige entiteit. Mocht het Document reeds een Omslagtekst bevatten voor dezelfde omslag, in het verleden daaraan toegevoegd door u of middels afspraken gemaakt met dezelfde entiteit namens wie u handelt, dan mag u daar geen andere aan toevoegen. U mag echter wel de oude vervangen als u de expliciete toestemming daartoe heeft van de vorige uitgever die de oude heeft toegevoegd. De auteur(s) en uitgever(s) van het Document geven middels deze Licentie geen toestemming om hun naam te gebruiken voor publiciteit voor de Gewijzigde Versie of te doen voorkomen dat zij achter de Gewijzigde Versie staan of te impliceren dat zij de Gewijzigde Versie aanbevelen.
HET COMBINEREN VAN DOCUMENTEN Het is u toegestaan dit Document te combineren met andere Documenten die zijn vrijgegeven onder deze Licentie, onder de voorwaarden vastgelegd in sectie 4hierboven voor gewijzigde versies, mits u in deze combinatie alle Invariante Secties opneemt van alle oorspronkelijke documenten, zonder wijzigingen en u ze allemaal benoemt als Invariante Secties van het gecombineerde werk in de auteursrechtelijke kennisgeving daarvan en mits u al hun Garantiebepalingen handhaaft. Het gecombineerde werk behoeft slechts één kopie van deze Licentie te bevatten en meerdere identieke Invariante Secties mogen vervangen worden door een enkele kopie daarvan. Zijn er meerdere Invariante Secties met dezelfde naam, maar met een verschillende inhoud, dan maakt u de titel van iedere dergelijke sectie uniek door, tussen haakjes, aan het eind de naam van de oorspronkelijke auteur of uitgever van die sectie, indien bekend, of anders een uniek nummer, te plaatsen. Maak overeenkomstige aanpassingen in de sectietitels in de lijst van Invariante Secties in de auteursrechtelijke kennisgeving van het gecombineerde werk. In het gecombineerde werk moet u alle secties Betiteld als "Historie" uit de verschillende originele documenten combineren tot één sectie Betiteld als "Historie". Evenzo combineert u alle secties Betiteld als "Dankbetuigingen" en alle secties Betiteld als "Toewijdingen". U dient alle secties Betiteld als "Aanbevelingen" te verwijderen.
VERZAMELINGEN VAN DOCUMENTEN U mag een verzameling maken, bestaande uit het Document en andere documenten vrijgegeven onder deze Licentie, en daarbij de individuele kopieën van deze Licentie in de verschillende documenten vervangen door een enkele kopie die is opgenomen in de verzameling, mits u in alle andere opzichten de voorschriften van deze Licentie volgt ten aanzien van het verbatim kopiëren van ieder van de documenten. Het is toegestaan een enkel document uit een dergelijke verzameling te halen en deze afzonderlijk te distribueren onder deze Licentie, indien u een kopie van deze Licentie opneemt in dat afgezonderde document en mits u in alle andere opzichten de voorschriften van deze Licentie volgt ten aanzien van het verbatim kopiëren van dat document.
SAMENVOEGING MET ONAFHANKELIJKE WERKEN Een compilatie van het Document of zijn afgeleiden met andere afzonderlijke en onafhankelijke documenten of werken, in of op een drager van een opslag- of distributiemedium, wordt een "Aggregaat" genoemd als het auteursrecht voortkomend uit de compilatie niet wordt gebruikt om de grenzen van de juridische rechten van de gebruikers van de compilatie te verleggen tot buiten datgene wat de individuele werken toestaan. Is het Document opgenomen in een Aggregaat, dan is deze Licentie niet van toepassing op de andere werken in het Aggregaat, welke zelf geen afgeleide werken van het Document zijn. Indien de verplichtingen betreffende Omslagteksten, beschreven in sectie 3, van toepassing zijn op deze kopieën en beslaat het Document minder dan de helft van het Aggregaat, dan mogen de Omslagteksten van het Document geplaatst worden op omslagen die het Document binnen het Aggregaat omgeven, of op het elektronische equivalent van omslagen als het een elektronische vorm van het Document betreft. Is dat niet geval, dan moeten ze voorkomen op de gedrukte omslagen die het gehele Aggregaat omgeven.
VERTALING Vertaling wordt beschouwd als een vorm van wijziging, dus u mag vertalingen van het Document verspreiden onder de condities gesteld in sectie 4. Het vervangen van Invariante Secties door vertalingen ervan vereist speciale toestemming van de houder van de auteursrechten, maar het opnemen van vertalingen van sommige of alle Invariante Secties naast de oorspronkelijke versies van deze Invariante Sectie is toegestaan. U mag een vertaling van deze Licentie, alle auteursrechtelijke kennisgevingen in het Document en alle Garantiebepalingen opnemen in het Document, mits u tevens de originele Engelse versie van deze Licentie en de originele versies van deze kennisgevingen en bepalingen opneemt. In geval van tegenstrijdigheid tussen de vertaling en de oorspronkelijk versie van deze Licentie of een kennisgeving of bepaling, prevaleert de oorspronkelijke versie. Indien een sectie in het Document is Betiteld als "Dankbetuigingen", "Toewijdingen" of "Historie", dan vereist de verplichting (zie sectie 4) tot het Behouden van een Titel (zie sectie 1) typisch dat de daadwerkelijke titel wordt veranderd.
ONTBINDING Het is u niet toegestaan dit Document te kopiëren, wijzigen, distribueren of sublicenties te verlenen, anders dan binnen de uitdrukkelijke voorwaarden van deze Licentie. Iedere andere poging tot kopiëren, wijzigen, distribueren of sublicentie verlenen is nietig en doet automatisch uw rechten binnen deze Licentie vervallen. Echter, de licentie van partijen die kopieën, of rechten, van u hebben ontvangen onder deze Licentie wordt niet nietig verklaard, zolang dergelijke partijen deze Licentie volledig blijven nakomen.
TOEKOMSTIGE HERZIENINGEN VAN DEZE LICENTIE De Free Software Foundation kan van tijd tot tijd nieuwe, herziene versies van de GNU Vrije Documentatie Licentie publiceren. Dergelijke nieuwe versies zullen in de geest overeenkomen met de huidige versie, maar kunnen in detail verschillen opdat ze zich kunnen richten op nieuwe problemen of aangelegenheden. Zie http://www.gnu.org/copyleft/. Iedere versie van de Licentie wordt voorzien van een onderscheidend versienummer. Indien het Document aangeeft dat een specifieke versie van deze Licentie "of enige latere versie" van toepassing is, dan heeft u de keuze om de voorwaarden en bepalingen te volgen van ofwel de gespecificeerde versie of enige latere versie die is uitgebracht (niet als concept) door de Free Software Foundation. Specificeert het Document geen versienummer van deze Licentie, dan staat het u vrij om er zelf één te kiezen uit alle ooit door de Free Software Foundation uitgebrachte versies (niet als concept).
Hoe deze licentie te gebruiken in uw documenten Ten einde deze Licentie te gebruiken in een document dat u heeft geschreven neemt u een kopie van de Licentie op in het document en plaatst u de volgende auteursrechtelijke en licentiekennisgevingen vlak na de titelpagina: Heeft u Invariante Secties, Omslagteksten voor de Voorkant en Omslagteksten voor de Achterkant, dan vervangt u de tekst "zonder...Achterkant." door:
met als Invariante Secties SOM HUN TITELS OP, met als Omslagteksten voor de Voorkant OPSOMMING en met als Omslagteksten voor de Achterkant OPSOMMING.
Heeft u Invariante Secties zonder Omslagteksten, of een andere combinatie van die drie, voeg de twee alternatieven dan samen, zodanig dat ze passen bij uw situatie. Bevat uw document niet-triviale voorbeelden van programmacode, dan raden we u aan deze parallel vrij te geven onder een vrije software licentie van uw keuze, zoals de GNU General Public License, zodat ze gebruikt kunnen worden in vrije software.